ΘΕΩΡΙΑ 6η Ενότητα: Οι ήχοι της Β. Μουσικής

Οι ήχοι της Βυζαντινής Μουσικής

Γενικά στοιχεία για τους ήχους της Εκκλησιαστικής Υμνωδίας και τα Συστατικά τους

Οι εκκλησιαστικοί ύμνοι έχουν μελοποιηθεί σε οκτώ διαφορετικούς Ήχους ή Τρόπους.
Ήχος ή Τρόπος είναι ένα ιδιαίτερο μουσικό άκουσμα με καθορισμένα χαρακτηριστικά 
που αποτελούν τα Συστατικά του:

• Βάση = ο φθόγγος στον οποίο θεμελιώνεται η κλίμακα του ήχου,

• Διαστήματα = το φωνητικό ύψος μεταξύ των φθόγγων, σταθερό για κάθε ήχο,

• Δεσπόζοντες φθόγγοι = οι φθόγγοι που κυριαρχούν στη μελωδία,

• Μελωδικές έλξεις: Οι φθόγγοι που έλκονται προς τους δεσπόζοντες και δίνουν το ήθος του κάθε ήχου και το χαρακτήρας των μελωδιών του.

• Καταλήξεις = οι μουσικές στάσεις που γίνονται στους δεσπόζοντες φθόγγους και έχουν σχέση με τη στίξη του ποιητικού κειμένου:

Κατηγορίες Καταλήξεων:

• Ατελείς: Όταν υπάρχει κόμμα

• Εντελείς: Όταν υπάρχει άνω τελεία ή τελεία

• Τελικές: Όταν τελειώνει το κείμενο
  
  

📣 Το Απήχημα

Γνώρισμα κάθε ήχου είναι το απήχημα του - μια σύντομη μουσική φράση που δίνει την «ιδέα» του ήχου και προαναγγέλλει το μέλος.
   

🧭 Κατηγορίες Ήχων 

Οι ήχοι διακρίνονται σε:

Κυρίους:

• Πρώτος

• Δεύτερος

• Τρίτος

• Τέταρτος

Πλαγίους:

• Πλάγιος του Πρώτου

• Πλάγιος του Δευτέρου

• Πλάγιος του Τρίτου (ή Βαρύς)

• Πλάγιος του Τετάρτου

Η βάση του κυρίου ήχου απέχει θεωρητικά τέσσερις φωνές από τη βάση του πλαγίου του.

📝 Μελοποίηση και Παραλλαγές

Κάθε ύμνος γράφεται σε έναν συγκεκριμένο ήχο, ωστόσο μπορεί να περιέχει και μελωδικές γραμμές από άλλους ήχους.
Στην πραγματικότητα η εκκλησιαστική βυζαντινή μουσική έχει περισσότερους από οκτώ ήχους, όλοι όμως εντάσσονται στις γενικές κατηγορίες της οκτωηχίας.

📐 Ειδικές Ονομασίες Καταλήξεων

Κύριοι ήχοι:

• Αν καταλήγουν δύο φωνές κάτω από τη βάση → μέσοι

• Αν καταλήγουν τρεις φωνές κάτω → παράμεσοι

Πλάγιοι ήχοι:

• Αν καταλήγουν δύο φωνές πάνω → δίφωνοι

• Τρεις φωνές πάνω → τρίφωνοι

• Τέσσερις → τετράφωνοι

• Πέντε → πεντάφωνοι

• Επτά → επτάφωνοι
  
  

Διαφορές των ήχων

Κάθε ήχος έχει τη δική του κλίμακα και διαφορετικές αποστάσεις ανάμεσα στους φθόγγους.

📏 Διαστήματα

Η απόσταση ανάμεσα σε δύο - οποιουσδήποτε - φθόγγους ονομάζεται Διάστημα ή και Φωνή

> Το διάστημα μεταξύ δύο συνεχόμενων φθόγγων της μουσικής κλίμακας ονομάζεται:

⭐Διάστημα Δευτέρας ή Τόνος. π.χ.



> Το διάστημα μεταξύ τριών συνεχόμενων φθόγγων ονομάζεται:

⭐Διάστημα Τρίτης ή Διφωνία. π.χ.

🔭 Κατανόηση:

Το διάστημα από τον ΝΗ στον ΒΟΥ ανεβαίνοντας, αποτελείται από τρείς φθόγγους (διάστημα τρίτης) και είναι απόσταση δύο φωνών.
Πως; = Ξεκινώντας από τον φθόγγο ΝΗ (που δεν τον μετράμε) έχουμε:
φθόγγος ΠΑ και φθόγγος ΒΟΥ, δηλαδή δύο φθόγγοι - φωνές ο ΠΑ και ο ΒΟΥ, άρα διφωνία.

> Το μεταξύ τεσσάρων συνεχόμενων φθόγγων διάστημα ονομάζεται:

⭐Διάστημα Τετάρτης ή Τριφωνία. π.χ.



> Το μεταξύ πέντε συνεχόμενων φθόγγων διάστημα ονομάζεται:

⭐Διάστημα Πέμπτης ή Τετραφωνία. π.χ.

> Το μεταξύ έξι συνεχόμενων φθόγγων διάστημα ονομάζεται:

⭐Έκτης ή Πενταφωνία π.χ.

> Το μεταξύ επτά συνεχόμενων φθόγγων διάστημα ονομάζεται:

⭐Εβδόμης ή Εξαφωνία π.χ.

> Το μεταξύ οκτώ συνεχόμενων φθόγγων διάστημα ονομάζεται:

⭐Ογδόης ή Επταφωνίας ή Διαπασών π.χ.

🎼 Τετράχορδο

Μια σειρά τεσσάρων συνεχόμενων φθόγγων ονομάζεται Τετράχορδο.

Παράδειγμα:

• Τετράχορδο ΠΑ – ΒΟΥ – ΓΑ – ΔΙ

• Τετράχορδο ΚΕ – ΖΩ – ΝΗ – ΠΑ'

🔊 Τόνοι στη Βυζαντινή Μουσική

Το διάστημα ανάμεσα σε δύο συνεχόμενους φθόγγους ονομάζεται γενικά Τόνος.

Στη Βυζαντινή Μουσική έχουμε Τόνους:

• Μείζονες

• Ελάσσονες

• Ελάχιστους

• Ημίτονα και

• Εναρμόνιες Διέσεις

Περισσότερα για τους Τόνους θα μάθουμε εδώ

Κάθε κλίμακα αποτελείται από δύο όμοια τετράχορδα και από έναν μείζονα τόνο, ο οποίος:

• είτε χωρίζει τα δύο τετράχορδα και λέγεται διαζευκτικός τόνος (χαρακτηριστικό των πλαγίων ήχων)

• είτε βρίσκεται στο τέλος της κλίμακας και ονομάζεται προσλαμβανόμενος τόνος (χαρακτηριστικό των κυρίων ήχων).

Υπερβατή ανάβαση και κατάβαση δύο και τριών φωνών (α)

Διαστήματα Τρίτης - Διφωνία (2 φωνές)

Η υπερβατή ανάβαση δύο φωνών δηλώνεται:

1. Με το Κέντημα σε σύνθεση με το Ολίγον ή την Οξεία  
   
2. Με τη σύνθεση Ολίγου και Πεταστής
   

Η υπερβατή κατάβαση δύο φωνών δηλώνεται:

• Με το Ελαφρόν:
  

Παράδειγμα:

Διαστήματα Τετάρτης - Τριφωνία (3 φωνές)

Η υπερβατή ανάβαση τριών φωνών επιτυγχάνεται με τη συμπλοκή χαρακτήρων που το άθροισμά τους είναι τρεις φωνές:

1. Ολίγον ή Οξεία και Κέντημα:
   
2. Πεταστή και Κέντημα:
   

Η υπερβατή κατάβαση τριών φωνών δηλώνεται:

• με τη σύνδεση Ελαφρού και Αποστρόφου: