ΤΥΠΙΚΟ 9η Ενότητα: Λειτουργικός Χρόνος

Ο Λειτουργικός Χρόνος 

Ο Λειτουργικός Χρόνος στην Ορθόδοξη Εκκλησία είναι η ιερή διάταξη του χρόνου που καθορίζει τις ακολουθίες, τις εορτές και τις νηστείες μέσα στο εκκλησιαστικό έτος. 

Διακρίνεται σε τρεις λειτουργικούς κύκλους, οι οποίοι επαναλαμβάνονται περιοδικά.

1. Ημερήσιος λειτουργικός κύκλος

Αρχίζει καθημερινά το απόγευμα με την ακολουθία του Εσπερινού και ολοκληρώνεται την επόμενη ημέρα με την ακολουθία της Θ΄ Ώρας. Ο ημερήσιος αυτός λειτουργικός κύκλος βρίσκεται καταγεγραμμένος στο «ΩΡΟΛΟΓΙΟΝ ΤΟ ΜΕΓΑ και μέρος αυτού στο «ΕΓΚΟΛΠΙΟΝ ΤΟΥ ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ»

2. Εβδομαδιαίος λειτουργικός κύκλος

Ξεκινά με τον Εσπερινό της Κυριακής, που τελείται «τωι Σαββάτωι εσπέρας», και ολοκληρώνεται με την ακολουθία της Θ΄ Ώρας του επόμενου Σαββάτου, λίγο πριν τον νέο Εσπερινό.

Λειτουργική αφιέρωση:

Με βάση τον εβδομαδιαίο λειτουργικό κύκλο οι εορτές της εβδομάδας καθορίζονται ως εξής:

ΚΥΡΙΑΚΗ: Εορτάζεται η Ανάσταση του Κυρίου.  Αυτή η ακολουθία καταλιμπάνεται (δεν τελείται, δηλαδή, καθόλου) μόνο όταν συμπέσει με τον εορτασμό των Δεσποτικών εορτών του ετήσιου λειτουργικού κύκλου, όπως, π.χ. οι εορτές των Χριστουγέννων (25 Δεκεμβρίου) ή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος (6 Αυγούστου).

ΔΕΥΤΕΡΑ: Αφιερωμένη στους Αγγέλους (Ασωμάτους).

ΤΡΙΤΗ: Αφιερωμένη στον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και Βαπτιστή.

ΤΕΤΑΡΤΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ: Αφιερωμένες στα Πάθη και τηΝ Σταύρωση του Κυρίου.

ΠΕΜΠΤΗ: Αφιερωμένη στους Αγίους Αποστόλους και τον Άγιο Νικόλαο.

ΣΑΒΒΑΤΟ: Αφιερωμένο στους μάρτυρες και τη μνήμη των κεκοιμημένων.

Ο εβδομαδιαίος λειτουργικός κύκλος βρίσκεται καταγεγραμμένος στο βιβλίο, που ονομάζεται «ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΗ» ή «ΟΚΤΑΗΧΟΣ». Το βιβλίο αυτό χωρίζεται εσωτερικά σε οκτώ (8) όμοια μέρη.
Το κάθε ένα από αυτά περιέχει ένα πλήρη και ανεξάρτητο εβδομαδιαίο λειτουργικό κύκλο, που οι ύμνοι του ακολουθούν μουσικά έναν από τους οκτώ (8) βασικούς ήχους της βυζαντινής μουσικής. 

Σημείωση:

Ενώ όλα τα Αναστάσιμα τροπάρια του εβδομαδιαίου λειτουργικού κύκλου εξαρτώνται από τον τυχόντα ήχο της εβδομάδας, ειδικά το Αναστάσιμο Εξαποστειλάριο και το Αναστάσιμο Δοξαστικό των Αίνων εξαρτώνται, όχι από τον τυχόντα ήχο της Παρακλητικής, αλλά από το τυχόν αναστάσιμο Εωθινό Ευαγγέλιο της ακολουθίας του Όρθρου της Κυριακής.

3. Ο ετήσιος λειτουργικός κύκλος

Ακολουθεί τη ρωμαϊκή μέτρηση του ετήσιου χρόνου, όπου αφετηρία του έτους θεωρείται η 1^η Σεπτεμβρίου και, συνεπώς, ως τελευταία ημέρα του η 31^η Αυγούστου.

Στον ετήσιο λειτουργικό κύκλο ανήκει ό,τι επαναλαμβάνεται με ετήσια περιοδικότητα κατά την τέλεση των ακολουθιών της ημέρας. Έτσι, για παράδειγμα, από τις ακολουθίες του Εσπερινού και του Όρθρου στον ετήσιο λειτουργικό κύκλο ανήκουν αντίστοιχα τα στιχηρά και απόστιχα (αυτόμελα ή τροπάρια ή ιδιόμελα) του Κεκραγαρίου και των Αίνων, που βρίσκονται στα Μηναία, το Τριώδιο και το Πεντηκοστάριο.

Οι εορτές του ετήσιου κύκλου διακρίνονται:

Α. Ανάλογα με το εορταζόμενο πρόσωπο:

• Δεσποτικές (όταν το εορταζόμενο Πρόσωπο είναι ο Χριστός),
• Θεομητορικές (όταν το εορταζόμενο πρόσωπο είναι η Θεοτόκος) 
• Εορτές Αγίων (όλες οι άλλες εορτές του έτους).

Β. Ανάλογα με τον χρόνο εορτασμού:

• Ακίνητες (σταθερή ημερομηνία)

• Κινητές (μετακινούνται ανάλογα με το Πάσχα)

Γ. Ανάλογα με τη λειτουργική αξία:

•  «Ακολουθίες εις δ΄» (δηλαδή εις τέσσερα). Στην ομάδα αυτή ανήκουν οι ακολουθίες, που περιέχουν από κανένα (0) μέχρι και δύο (2) ιδιόμελα Δοξαστικά στις ακολουθίες του Εσπερινού και του Όρθρου. 

• «Ακολουθίες εις στ΄» (δηλαδή εις έξι). Σε αυτές ανήκουν οι ακολουθίες, που περιέχουν από τρία (3) μέχρι και τέσσερα (4) ιδιόμελα Δοξαστικά στις ακολουθίες του Εσπερινού και του Όρθρου.

•  «Ακολουθίες εις η΄» (δηλαδή εις οκτώ). Στην ομάδα αυτή ανήκουν οι εορτές, που η ακολουθία τους μέσα στα Μηναία είναι πλήρης (περιέχουν, δηλαδή, ολόκληρη την τυπική τάξη των ακολουθιών του Εσπερινού και του Όρθρου και, συνεπώς, δεν έχουν κανένα λειτουργικό κενό, που πρέπει να συμπληρωθεί από τους ύμνους του εβδομαδιαίου λειτουργικού κύκλου, δηλαδή από την Παρακλητική). Πιο απλά, εορτές με ακολουθία εις η΄ είναι αυτές, που κατά την τέλεση του Εσπερινού και του Όρθρου τους χρησιμοποιούμε μόνο τα Μηναία (και καθόλου την Παρακλητική).

• «Αγρυπνίες». Στην ομάδα αυτή ανήκει η ημέρα της Κυριακής (εβδομαδιαίος λειτουργικός κύκλος) καθώς και οι πιο σπουδαιότερες εορτές του ετήσιου λειτουργικού κύκλου. Οι εορτές με αγρυπνία έχουν πάντα στην τυπική τους διάταξη τη διάκριση Μικρού και Μεγάλου Εσπερινού. Επίσης, στη σημερινή τους μορφή, έχουν Λιτή και Αναγνώσματα στην ακολουθία του Εσπερινού, καθώς και ευαγγελικό ανάγνωσμα στην ακολουθία του Όρθρου.

Ο ετήσιος λειτουργικός κύκλος είναι καταγεγραμμένος στα «ΜΗΝΑΙΑ», το «ΤΡΙΩΔΙΟ» και το «ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΑΡΙΟ». 

Τα Μηναία είναι δώδεκα, ένα για κάθε μήνα. Περιέχουν τις ακολουθίες όλων των ημερών του μήνα και το Συναξάρι του Αγίου της ημέρας. 
Διακρίνονται μεταξύ τους με βάση το όνομα του μήνα (λέμε π.χ. το Μηναίο του Απριλίου). 

Οποιαδήποτε ακολουθία κι αν ψαλλεί στον 'Όρθρο πάντοτε διαβάζεται από το Μηναίο το Συναξάρι του Αγίου της ημέρας.

Ειδικές Περιπτώσεις Λειτουργικού Τυπικού

«Αλληλούια»

Το Τυπικό του Αλληλούια ετελείτο κανονικά όλες τις ημέρες του ετήσιου λειτουργικού κύκλου όταν δεν υπήρχε εορταζόμενος Άγιος (δηλαδή, ακολουθία εις δ΄).  

Σήμερα διασώζεται στις καθημερινές ακολουθίες του Τριωδίου και τα Σάββατα, όταν δεν υπάρχει εορταζόμενος άγιος, όπου δεν ψάλλεται το Θεός Κύριος, αλλά το Αλληλούια. 

Η περίπτωση του Σαββάτου με Αλληλούια απαιτεί καλή γνώση του τυπικού από τον ψάλτη.

«Μεγάλη Εβδομάδα»

Οι ακολουθίες κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα είναι μακρές, πολλές και οι ήχοι των τροπαρίων συνεχώς εναλλάσσονται.
Ωστόσο, το τυπικό - αν και διαφορετικό από τις άλλες μέρες του χρόνου ακολουθείται εύκολα γιατί ψάλλεται ότι είναι καταγεγραμμένο στο «ΤΡΙΩΔΙΟ». 
Ενδεικτικά, ο Όρθρος της Μεγάλης Παρασκευής με τα 15 Αντίφωνα που ψάλλεται το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης.

 

Διαβάστε περισσότερα εδώ (Λειτουργικός Χρόνος)