Ψάλτης

Ο Ιεροψάλτης στο Αναλόγιο

Κάθε ψάλτης που στέκεται στο ἀναλόγιο – είτε πρακτικός είτε γνώστης τῆς Βυζαντινῆς Μουσικῆς – χρειάζεται:

Προετοιμασία → Ακολουθία → Συνεργασία → Απόδοση → Αυτοαξιολόγηση

Η στάση και η συμπεριφορά του ιεροψάλτη στο Αναλόγιο

Ο ιεροψάλτης στέκεται στο Αναλόγιο ευθυτενής, σεμνός και ήρεμος, με σεβασμό προς τον ιερό χώρο και τη διακονία του.

Δεν κοιτάζει δεξιά και αριστερά, δεν περιεργάζεται ούτε σχολιάζει τους εκκλησιαζομένους και αποφεύγει κάθε άσκοπη κίνηση, συζήτηση ή συμπεριφορά που μπορεί να αποσπάσει την προσοχή των πιστών. Το βλέμμα και ο νους του παραμένουν προσηλωμένα στην ψαλμωδία και στη λατρεία.

Ο ψάλτης προσέρχεται στο Αναλόγιο με ευπρεπή, καθαρή και σεμνή ενδυμασία. Σε πολλούς ναούς, σύμφωνα με το τοπικό εκκλησιαστικό έθος, οι ψάλτες φορούν ράσο.

Σέβεται τον συμψάλτη του και υποδέχεται με προθυμία όποιον προσέρχεται στο Αναλόγιο, δίνοντάς του χώρο να συμμετάσχει στην ψαλμωδία, σύμφωνα με τις δυνατότητες και το επίπεδό του.

Ο ψάλτης δεν αντιμετωπίζει τη γνώση και την εμπειρία του ως προσωπικό προνόμιο, ούτε φοβάται μήπως, διδάσκοντας κάποιον ή αναδεικνύοντας τις ικανότητές του, χάσει τη θέση του. Αντίθετα, με γενναιοδωρία και διάθεση προσφοράς, μεταδίδει όσα γνωρίζει και χαίρεται με την πρόοδο των άλλων.

Ο αληθινά μεγάλος ψάλτης είναι άρχοντας στη συμπεριφορά, γενναιόδωρος στη γνώση και μεγαλόψυχος απέναντι στους συμψάλτες του. Δεν επιδιώκει να ξεχωρίζει υποτιμώντας τους άλλους, αλλά να συμβάλλει στην οικοδομή και την πρόοδο του Αναλογίου.

Δεν χρησιμοποιεί το Αναλόγιο ως χώρο προσωπικής προβολής, αλλά ως τόπο διακονίας της Εκκλησίας. Ψάλλει με ταπείνωση, ευλάβεια, ακρίβεια και συναίσθηση της ευθύνης του.

Η εσωτερική στάση του ψάλτη κατά την ψαλμωδία

Η σωστή στάση στο Αναλόγιο δεν αφορά μόνο την εξωτερική συμπεριφορά, αλλά και την εσωτερική κατάσταση του ψάλτη. Ιδιαίτερα όταν ψάλλει σε επίσημες περιστάσεις ή ενώπιον πολλών ανθρώπων, είναι εύκολο να παρασυρθεί σε σκέψεις όπως: «Πώς ακούγομαι;», «Μήπως κάνω κάποιο λάθος;», «Εφαρμόζω σωστά τη φωνητική τεχνική;».

Η συνεχής αυτοπαρατήρηση όμως, μπορεί να δημιουργήσει ένταση και να εμποδίσει τη φυσική ροή της φωνής και της μελωδίας. Ο ψάλτης δεν χρειάζεται την ώρα της ψαλμωδίας να ελέγχει διαρκώς τον εαυτό του, ούτε να προσπαθεί συνειδητά να εφαρμόσει κάθε τεχνική που έχει διδαχθεί.

Όμως η προσκόλληση στον εαυτό μας δεν εκδηλώνεται μόνο μέσα από αρνητικές σκέψεις και ανασφάλεια. Μπορεί να εμφανιστεί και μέσα από σκέψεις αυτοθαυμασμού, όπως: «Τι ωραία που τα λέω», «Πόσο καλά ακούγεται η φωνή μου», «Είμαι καλύτερος από τους άλλους ψάλτες».

Και στις δύο περιπτώσεις ο νους απομακρύνεται από τον πραγματικό σκοπό της ψαλμωδίας. Είτε ο ψάλτης βασανίζεται από την αγωνία του λάθους είτε απολαμβάνει και θαυμάζει τον εαυτό του, η προσοχή του παραμένει στραμμένη στο «εγώ».

- Η ώρα της μελέτης είναι για την καλλιέργεια της τεχνικής και της ερμηνείας.
- Η ώρα της ψαλμωδίας είναι για την απόδοση του μέλους και του λόγου - 
  είναι η ώρα της Προσευχής.

Η σωστή φωνητική χρήση καλλιεργείται με συστηματική εξάσκηση, ώστε σταδιακά να γίνεται φυσική και σχεδόν αυθόρμητη. Κατά την ώρα της ακολουθίας, η προσοχή του ψάλτη χρειάζεται να στρέφεται όχι στο «πώς ακούγεται η φωνή του», αλλά: 

- στο νόημα του ύμνου (τι λέω τώρα...)

- στη μουσική φράση και 

- στη συνολική ροή της ψαλμωδίας.

Ο ψάλτης χρειάζεται να μάθει να εμπιστεύεται την προετοιμασία και τη γνώση που έχει αποκτήσει. Δεν ανεβαίνει στο Αναλόγιο για να αποδείξει την αξία του, ούτε για να παρουσιάσει μια τέλεια φωνητική εκτέλεση. Προσέρχεται για να διακονήσει και να αποδώσει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο αυτό που γνωρίζει.

Η υπερβολική αγωνία για το αποτέλεσμα, αλλά και η υπερβολική ικανοποίηση από τον εαυτό μας, έχουν κοινή αφετηρία:
στρέφουν την προσοχή μας στον εαυτό μας αντί στην ίδια την ψαλμωδία και στο νόημα της διακονίας μας.

Όταν ο ψάλτης, είτε με θετικές είτε με αρνητικές σκέψεις, ασχολείται διαρκώς με το πώς ακούγεται και με το πώς φαίνεται ο ίδιος, κινδυνεύει να πάψει να ψάλλει στον Θεό και να αρχίσει, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, να ψάλλει τον εαυτό του.

Γι’ αυτό χρειάζεται ηρεμία, συγκέντρωση και εσωτερική ταπείνωση. Ο ψάλτης καλείται να ξεχάσει για λίγο τον εαυτό του, ώστε να υπηρετήσει τον λόγο και το μέλος που του εμπιστεύθηκε η Εκκλησία.

Στο Αναλόγιο δεν είμαστε θεατές ούτε πρωταγωνιστές· είμαστε διάκονοι της λατρείας.

Η σχέση του Ιεροψάλτη με τον Ιερέα

Ο ιεροψάλτης και ο ιερέας διακονούν από διαφορετική θέση την ίδια λατρευτική σύναξη. Η σχέση τους χρειάζεται να χαρακτηρίζεται από σεβασμό, διάκριση, συνεννόηση και αμοιβαία αναγνώριση της ευθύνης του καθενός.

Όπως ο ψάλτης δεν επιτρέπεται να επεμβαίνει στο έργο και στον χώρο της Αγίας Τράπεζας, έτσι και ο ιερέας δεν είναι σωστό να παρεμβαίνει αυθαίρετα στο έργο του Αναλογίου. Ο καθένας έχει τη δική του διακονία και τα δικά του καθήκοντα. Η συνεργασία δεν σημαίνει σύγχυση ρόλων ούτε άσκηση εξουσίας στον χώρο του άλλου.

Ο ψάλτης οφείλει να σέβεται τον ιερέα και ο ιερέας τον ψάλτη, ώστε να αποφεύγονται οι αντιπαραθέσεις μπροστά στους πιστούς. Όταν υπάρχουν διαφορετικές αντιλήψεις για το Τυπικό ή για την εξέλιξη της Ακολουθίας, αυτές συζητούνται με ηρεμία και στον κατάλληλο χρόνο.

Υπάρχουν, όμως, περιπτώσεις όπου ο ψάλτης καλείται να αντιμετωπίσει, αντί για έναν παπά, έναν «πάπα»: έναν ιερέα που δεν επιθυμεί συνεργασία, επιβάλλεται ή αντιμετωπίζει τον ψάλτη ως απλό εκτελεστικό όργανο. Και εδώ ο ψάλτης χρειάζεται να διατηρεί την ψυχραιμία και την αξιοπρέπειά του. Ο σεβασμός προς το ιερατικό αξίωμα δεν σημαίνει κατάργηση του αμοιβαίου σεβασμού.

Ένα ακόμη ζήτημα είναι η αντίληψη ότι ο ψάλτης οφείλει να προσφέρει τη διακονία του δωρεάν. Η εθελοντική προσφορά, όταν είναι ελεύθερη και συνειδητή επιλογή, είναι διαφορετική από την απαίτηση για δωρεάν εργασία.
Ο χρόνος, η προετοιμασία, η ευθύνη και η σταθερή παρουσία του ψάλτη έχουν αξία και χρειάζεται να αναγνωρίζονται.

Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν φορές που κάποιος ψάλτης επιθυμεί τόσο έντονα να βρίσκεται στο Αναλόγιο, ώστε παρουσιάζει την προσωπική του ανάγκη να ψάλλει ως «πνευματική ωφέλεια».
Η πνευματική διακονία, όμως, δεν μετριέται από το πόσο επίμονα διεκδικεί κάποιος μια θέση στο Αναλόγιο, αλλά και από την ταπεινοφροσύνη, τη συνεργασία, την αποδοχή της διόρθωσης και τον σεβασμό προς τους άλλους.

Η σχέση ιερέα και ψάλτη δεν πρέπει να γίνεται σχέση εξουσίας και υποταγής, αλλά συνεργασία δύο διαφορετικών διακονιών. Ο καθένας οφείλει να γνωρίζει τα όρια της δικής του διακονίας και να σέβεται τον χώρο και το έργο του άλλου.

Τι πρέπει να γνωρίζει ο ψάλτης στην πράξη

1. 🎼 Μουσική γνώση

• Να γνωρίζει τη Βυζαντινή Παρασημαντική.
• Να αναγνωρίζει τους ήχους και τις φθορές.
• Να κατανοεί τις μαρτυρίες και τις καταλήξεις.
• Να μπορεί να ψάλλει από το μουσικό κείμενο χωρίς να εξαρτάται από κάποιον άλλον.

2. 📖 Γνώση των βιβλίων

• Να γνωρίζει πού θα βρει κάθε ύμνο.
• Να χρησιμοποιεί σωστά Μηναίο, Παρακλητική, Τριώδιο, Πεντηκοστάριο, Ωρολόγιο κ.λπ.
• Να μπορεί να προετοιμάζει μόνος του την ακολουθία.

3. ⛪ Τυπικό

• Να γνωρίζει τη βασική δομή των ακολουθιών.
• Να γνωρίζει τι αλλάζει ανάλογα με την εορτή.
• Να αναγνωρίζει τα καθίσματα, τα απόστιχα, τα προσόμοια, τα ιδιόμελα, τα δοξαστικά κ.λ.π.
• Να ξέρει πότε και γιατί ψάλλεται κάθε μέλος.

4. 🗣️ Εκφορά και φωνητική

• Καθαρή άρθρωση.
• Σωστή αναπνοή.
• Σωστή τοποθέτηση της φωνής.
• Έλεγχος έντασης.
• Να αποφεύγει την υπερβολική ένταση και τον «θεατρικό» τρόπο ψαλμωδίας.

5. 🕯️ Εκκλησιαστική πράξη

• Να παρακολουθεί την ακολουθία και όχι απλώς να «διαβάζει νότες».
• Να γνωρίζει πότε πρέπει να ξεκινήσει και πότε να σταματήσει.
• Να συνεργάζεται με τον άλλο χορό και τον ιερέα.
• Να μπορεί να ανταποκριθεί σε μια αλλαγή της τελευταίας στιγμής.

6. 🧠 Προετοιμασία

• Να μην πηγαίνει στο αναλόγιο αδιάβαστος.
• Να ελέγχει από πριν ήχους, φθορές, ιδιόμελα και δυσκολίες.
• Να μελετά το μουσικό κείμενο πριν από την ακολουθία.
• Να έχει εναλλακτική λύση όταν κάτι δεν είναι διαθέσιμο.

7. 🔱 Αυτοαξιολόγηση

• Μετά από κάθε ακολουθία, ο ψάλτης χρειάζεται να αξιολογεί τη στάση, την ακρίβεια και τη συνεργασία του, ώστε να βελτιώνεται συνεχώς στο διακόνημά του.

Ο Πρακτικός Ψάλτης

Ο πρακτικός ψάλτης μπορεί να μην διαβάζει μουσικό κείμενο, όμως δεν πρέπει να είναι «αδιάβαστος» ψάλτης. Η γνώση του Τυπικού, η καλλιέργεια του αυτιού, η προετοιμασία, η σωστή εκφορά και η γνώση της εκκλησιαστικής πράξης είναι εξίσου απαραίτητα εφόδια για να σταθεί υπεύθυνα στο αναλόγιο.

Ο πρακτικός ψάλτης χρειάζεται:

• Να γνωρίζει τη σειρά και τη βασική δομή των ακολουθιών.
• Να γνωρίζει ποια βιβλία χρησιμοποιούνται και πού αναζητά κάθε ύμνο.
• Να γνωρίζει τους οκτώ ήχους, έστω και πρακτικά, και να μπορεί να αναγνωρίζει τον ήχο ενός μέλους.
• Να έχει καλλιεργήσει καλό μουσικό αυτί, ώστε να συγκρατεί σωστά τη μελωδία και να αντιλαμβάνεται τα λάθη.
• Να γνωρίζει καλά τα προσόμοια και τα πρότυπα μέλη στα οποία βασίζονται.
• Να γνωρίζει τα βασικά τυπικά της Κυριακής, των καθημερινών και των εορτών.
• Να προετοιμάζει από πριν την ακολουθία και να μην βασίζεται αποκλειστικά στη μνήμη του.
• Να ακούει προσεκτικά τον άλλον χορό ή τον πρωτοψάλτη και να μπορεί να συνεργάζεται μαζί του.
• Να γνωρίζει πότε ξεκινά, πότε σταματά και πώς συνεχίζεται ένα μέλος.
• Να μπορεί να προσαρμόζεται όταν η ακολουθία δεν εξελίσσεται ακριβώς όπως την περίμενε.
• Να αποφεύγει να ψάλλει από συνήθεια κάποιο μέλος, που δεν προβλέπεται από το Τυπικό.
• Να καλλιεργεί σταδιακά τη φωνή, την άρθρωση, την αναπνοή και τη σωστή εκφορά του λόγου.
• Να γνωρίζει τα όρια της φωνής του και να επιλέγει μέλος και ύφος ανάλογα με τις δυνατότητές του.
• Να μελετά όχι μόνο τι θα ψάλει, αλλά και γιατί ψάλλεται αυτό στη συγκεκριμένη ακολουθία.

Πρακτική δεξιότητα του ψάλτη στο αναλόγιο:

             "Η Αλλαγή των  Ήχων"

Γιατί χάνουμε τον ήχο όταν αλλάζουμε από έναν ήχο σε άλλον;

Στην πράξη της ψαλτικής συμβαίνει συχνά το εξής: τελειώνουμε ένα τροπάριο σε έναν ήχο και αμέσως πρέπει να ψάλουμε ένα άλλο σε διαφορετικό ήχο. Παίρνουμε το σωστό απήχημα, ξεκινάμε σωστά, αλλά στην πορεία η μελωδία μάς παρασύρει ασυναίσθητα προς το άκουσμα του προηγούμενου ήχου.

Αυτό συμβαίνει επειδή ο προηγούμενος ήχος δεν έχει ακόμη «φύγει» από την ακουστική μας μνήμη. Το αυτί και ο νους παραμένουν για λίγο μέσα στο προηγούμενο μελωδικό περιβάλλον.

Υπάρχουν «κλειδιά» για τη μετάβαση;  Ναι υπάρχουν:

Οι βάσεις των ήχων, οι δεσπόζοντες φθόγγοι, οι κοινοί φθόγγοι και ορισμένες χαρακτηριστικές μελωδικές κινήσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα σημεία αναφοράς. Δεν αποτελούν όμως μια μηχανική λύση που εξασφαλίζει πάντοτε την επιτυχή μετάβαση.

Δεν είναι δυνατόν κάθε αλλαγή ήχου να αντιμετωπίζεται απλώς ως μετάβαση από τη βάση του ενός ήχου στη βάση του άλλου. Η θέση στην οποία καταλήγει το προηγούμενο μέλος και η μελωδική αρχή του επόμενου μπορεί να κάνουν τη μετάβαση περισσότερο ή λιγότερο δύσκολη.

1ο. Η εσωτερική παύση

Ανάμεσα στους δύο ήχους χρειάζεται μια μικρή εσωτερική παύση.

Ο ψάλτης πρέπει πρώτα να αφήσει μέσα του να ολοκληρωθεί το άκουσμα του προηγούμενου ήχου και στη συνέχεια να στραφεί συνειδητά προς τον νέο.

Η παύση αυτή βοηθά να σβήσει όχι μόνο ο εσωτερικός απόηχος του προηγούμενου ήχου, αλλά και ο απόηχος της ψαλμωδίας που παραμένει στον χώρο του ναού, ακόμη κι αν δεν τον αντιλαμβανόμαστε συνειδητά. Έτσι, ο ψάλτης αποδεσμεύεται από το προηγούμενο άκουσμα και προετοιμάζεται να υποδεχθεί τον νέο ήχο.

Η παύση αυτή δεν είναι χάσιμο χρόνου. Είναι ο απαραίτητος χώρος για να αλλάξει το εσωτερικό άκουσμα και να προετοιμαστεί η φωνή για τη νέα μελωδική βάση.

2ο. Να ακούσουμε πριν ψάλλουμε

Πριν αρχίσουμε το νέο τροπάριο, δεν αρκεί να γνωρίζουμε θεωρητικά ποιος είναι ο νέος ήχος ή ποια είναι η βάση του ή το απήχημά του.

Χρειάζεται να έχουμε ήδη ακούσει μέσα μας την αρχή της μελωδίας.

Ιδιαίτερα όταν το νέο μέλος ξεκινά με χαρακτηριστική ανοδική ή καθοδική κίνηση, η εσωτερική ακρόαση της πρώτης μελωδικής γραμμής βοηθά τον ψάλτη να εγκατασταθεί στο νέο ηχητικό περιβάλλον.

3ο. Μην αφήνεις το άγχος του χρόνου να σε βιάζει

Στο αναλόγιο συχνά υπάρχει η αίσθηση ότι πρέπει να αρχίσουμε αμέσως. Αυτή η πίεση μπορεί να μας οδηγήσει να ξεκινήσουμε πριν ακόμη έχουμε εγκατασταθεί στον νέο ήχο.

Ο ψάλτης χρειάζεται να αποκτήσει ψυχραιμία και να αντέχει τη μικρή παύση που μεσολαβεί.

Δεν χρειάζονται πολλά δευτερόλεπτα. Χρειάζεται όμως να μην αρχίσουμε μόνο και μόνο επειδή φοβόμαστε τη σιωπή.

Ο ψάλτης δεν αλλάζει ήχο επειδή απλώς πήρε ένα νέο απήχημα. Αλλάζει ήχο όταν αλλάξει μέσα του το άκουσμα — είτε αυτό ξεκινά από το απήχημα είτε από την ίδια τη μελωδική γραμμή του νέου μέλους.

Η σωστή μετάβαση δεν εξασφαλίζεται από ένα μόνο «κλειδί». Τα μουσικά σημεία αναφοράς μπορούν να βοηθήσουν, όμως χρειάζεται εξάσκηση, ώστε ο ψάλτης να μπορεί να αφήνει τον προηγούμενο ήχο, να ακούει εσωτερικά τον νέο και να ξεκινά με ψυχραιμία, χωρίς να παρασύρεται από την πίεση του χρόνου.

Η στάση του ψάλτη μέσα στη χορωδία

Στη χορωδία δεν ψάλλω μόνος μου· η φωνή μου γίνεται μέρος ενός συνόλου.

Ο ψάλτης - χορωδός δεν παρακολουθεί μόνο το μουσικό κείμενο. Έχει ταυτόχρονα την προσοχή του στον Χοράρχη - Συντονιστή του χορού, ακολουθώντας τον χρόνο, την αγωγή και τις υποδείξεις του.

Φροντίζει η φωνή του να ενώνεται με τις υπόλοιπες και όχι να ξεχωρίζει ή να επιβάλλεται. Δεν προσπαθεί να καλύψει τους διπλανούς του ούτε να υπερισχύσει φωνητικά του Χοράρχη.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στα κενά και στις παύσεις. Ο χορωδός δεν «πετιέται» πρώτος για να καλύψει τη σιωπή, αλλά περιμένει και ακολουθεί τον κοινό χρόνο και την καθοδήγηση του Χοράρχη.

          Δέχομαι τη διόρθωση

Η διόρθωση δεν είναι προσωπική επίπληξη. Ο χορωδός δέχεται με διάθεση μαθητείας τις υποδείξεις του Χοράρχη και προσπαθεί να προσαρμόζεται, έχοντας ως σκοπό τη βελτίωση του κοινού αποτελέσματος.

Η χορωδία απαιτεί ακρόαση, αυτοσυγκράτηση και συνεργασία. Δεν έχει σημασία ποιος θα ακουστεί περισσότερο, αλλά να δημιουργηθεί ένα ενιαίο και αρμονικό αποτέλεσμα. 
Μία Χορωδία - Μία Φωνή...

Όταν ψάλλουμε σε χορό, το «εγώ» πρέπει να γίνεται «εμείς».

Πνευματική Καλλιέργεια του Ψάλτη

Ο ιεροψάλτης χρειάζεται να καλλιεργεί την πνευματική του ζωή με προσευχή, μετάνοια και συμμετοχή στα Μυστήρια, ώστε η ψαλμωδία του να πηγάζει από ζωντανή σχέση με τον Χριστό.

Ψάλτες στο Βυζάντιο (τοιχογραφία)