ΙΣΤΟΡΙΑ 9η Ενότητα: Τα Λειτουργικά Βιβλία

Τα Βιβλία της Εκκλησίας

Τα Λειτουργικά Βιβλία

Λειτουργικά βιβλία ονομάζονται εκείνα που χρησιμοποιούνται για την τέλεση των ιερών ακολουθιών και περιέχουν εκκλησιαστικά κείμενα.

Το πρώτο Λειτουργικό βιβλίο της Εκκλησίας ήταν το Ψαλτήριον του Δαυίδ. Με την άνθιση της πίστης στόν Χριστό, αναπτύχθηκε και η συγγραφή νέων ύμνων και τροπαρίων. Οι ύμνοι αυτοί άρχισαν να καταγράφονται σε συλλογές. Έτσι σταδιακά διαμορφώθηκαν τα Λειτουργικά βιβλία της Εκκλησίας, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα.

 Τα κυριότερα Λειτουργικά βιβλία είναι:

1. Ωρολόγιον (Πήρε το όνομά του από τις ακολουθίες των Ωρών. Περιέχει τα σταθερά μέρη των καθημερινών ακολουθιών, τα απολυτίκια όλων των ημερών του έτους, τον Ακάθιστο Ύμνο, τους Παρακλητικούς Κανόνες, την ακολουθία της Θείας Μετάληψης κ.α.)
   
   
2. Ψαλτήριον (Περιέχει τους 150 Ψαλμούς του Δαβίδ διαιρεμένους σε είκοσι τμήματα που ονομάζονται καθίσματα).
   
   
3. Ιερατικόν (Περιλαμβάνει τα μέρη των ακολουθιών που λέγονται από τον ιερέα ή τον διάκονο).
   
   
4. Μέγα Ευχολόγιον (Περιέχει τις ακολουθίες των Μυστηρίων, τις Θείες Λειτουργίες και όλες γενικά τις ακολουθίες και ευχές που διαβάζονται σε διάφορες περιστάσεις).
   
   
5. Ευαγγέλιον (Περιέχει τις ευαγγελικές περικοπές που διαβάζονται καθ’ όλη τη διάρκεια του εκκλησιαστικού έτους, αρχίζοντας από την Κυριακή του Πάσχα).
   
   
6. Απόστολος (Περιέχει τις αποστολικές περικοπές όλου του χρόνου).
   
   
7. Μηναία (Δώδεκα βιβλία - τόμοι, ένας για κάθε μήνα. Περιέχουν τους ύμνους των ακολουθιών των σταθερών εορτών του έτους).
   
   
8. Παρακλητική ή Οκτώηχος (Περιλαμβάνει ύμνους για κάθε έναν από τους οκτώ ήχους της εκκλησιαστικής μουσικής, καλύπτοντας οκτώ εβδομάδες. Μετά την ολοκλήρωση, επαναλαμβάνεται από την αρχή).
   
   
9. Τριώδιον (Περιέχει τους ύμνους των κινητών εορτών του έτους από την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου μέχρι το Μέγα Σάββατο).
   
   
10. Πεντηκοστάριον (Περιέχει τους ύμνους των κινητών εορτών από την Κυριακή του Πάσχα μέχρι την Κυριακή των Αγίων Πάντων. Το όνομά του πήρε από την Πεντηκοστή της οποίας τους ύμνους περιλαμβάνει).
    
    
11. Τυπικόν (Είναι το βιβλίο που καθορίζει την τάξη των ακολουθιών, δηλαδή πώς ακριβώς τελούνται όλες οι ακολουθίες κατά τις διάφορες περιπτώσεις).
    
    
12. Θεοτοκάριον (Χρησιμοποιείται κυρίως στα μοναστήρια και περιλαμβάνει ύμνους προς τη Θεοτόκο).
    
    
13. Εγκόλπιο Αναγνώστου-Ψάλτου (Είναι το βιβλίο που βοηθά τον ψάλτη και τον αναγνώστη στην τέλεση του Εσπερινού, του Όρθρου και της Θείας Λειτουργίας. Περιέχει τα σταθερά μέρη αυτών των ακολουθιών, που λέγονται από τους ψάλτες).
    
    
14. Μεγάλη Τεσσαρακοστή. (Είναι το βιβλίο που περιέχει τις καθημερινές ακολουθίες της περιόδου, όπως την Προηγιασμένη Θεία Λειτουργία, τις Ώρες, το Μεγάλο Απόδειπνο κ.α.).
    
    
15.  Εκλογάριον. (Είναι το βιβλίο που περιέχει τις Εκλογές – Πολυελαίους που ψάλλονται στον Όρθρο, πριν το τροπάριο του τρίτου καθίσματος κυρίως στις μεγάλες εορτές και αγρυπνίες).

 🔹 Επιπλέον Λειτουργικά Βιβλία

• Μικρό Ευχολόγιον: Περιέχει ευχές για καθημερινές περιστάσεις, όπως αγιασμούς, ευχές για ασθενείς, ευλογίες οικιών κ.ά. Χρησιμοποιείται συχνά από εφημέριους.

• Συναξαριστής: Περιέχει σύντομα βιογραφικά και υμνολογικά στοιχεία για τους Αγίους κάθε ημέρας. Εμπεριέχεται στα Μηναία.

• Κανόνιον: Καθορίζει τις ημερομηνίες των εορτών και τις σχέσεις τους με το Πάσχα. Χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό του εκκλησιαστικού εορτολογίου.

• Ακολουθία Κηδείας: Αν και περιλαμβάνεται στο Μέγα Ευχολόγιο, κυκλοφορεί και ως αυτόνομο βιβλίο για πρακτικούς λόγους.

• Ακολουθία Βαπτίσεως: Αν και περιλαμβάνεται στο Μέγα Ευχολόγιο, κυκλοφορεί και ως αυτόνομο βιβλίο για πρακτικούς λόγους.

• Ακολουθία Γάμου: Αν και περιλαμβάνεται στο Μέγα Ευχολόγιο, κυκλοφορεί και ως αυτόνομο βιβλίο για πρακτικούς λόγους.

• Ακολουθία Εγκαινίων Ναού: Ειδικό βιβλίο για την τελετή εγκαινίων, με ευχές και ύμνους.

Τα Μουσικά Βιβλία

Πέρα από τα Λειτουργικά, υπάρχουν και τα Μουσικά Βιβλία στα οποία καταγράφονται τροπάρια από τα Λειτουργικά Βιβλία με μουσικούς χαρακτήρες. Περιλαμβάνουν συνθέσεις διαφόρων μεγάλων Μαϊστόρων της Βυζαντινής Μουσικής. Οι περισσότερο διαδεδομένες συνθέσεις είναι του Πέτρου Λαμπαδαρίου ή Πελοποννησίου, και του Ιακώβου Πρωτοψάλτου.

Τα βασικά Μουσικά Βιβλία που χρησιμοποιούνται στο αναλόγιο είναι:

• Αναστασιματάριον: (Ιωάννου Πρωτοψάλτου) Περιέχει μελοποιημένα όλα τα αναστάσιμα τροπάρια σε όλους τους ήχους, από τον Εσπερινό του Σαββάτου έως τον Όρθρο της Κυριακής.

• Ειρμολόγιον: (Ιωάννου Πρωτοψάλτου). Περιέχει τους ειρμούς των κανόνων που ψάλλονται ως καταβασίες, σε αργό ειρμολογικό μέλος, καθώς και κανόνες, εξαποστειλάρια κ.α..

• Μουσική Κυψέλη: (Στεφάνου Λαμπαδαρίου σε τρεις τόμους). Περιλαμβάνει ιδιόμελα και δοξαστικά των μεγάλων εορτών και των αγίων.

• Δοξαστάριον: (Έκδοση διαφόρων εκδοτών). Περιλαμβάνει τα δοξαστικά τροπάρια του ενιαυτού.

• Θεία Λειτουργία: (Έκδοση διαφόρων εκδοτών). Περιλαμβάνει όλα τα ψαλλόμενα μέρη της Θείας Λειτουργίας.
  

🔹 Επιπλέον Μουσικά Βιβλία διαφόρων εκδοτών

• Χερουβικάριον: Περιέχει μελοποιημένα χερουβικά σε όλους τους ήχους, συχνά σε σύντομο και αργό μέλος.
  
  
• Κοινωνικάριον: Συλλογή μελοποιημένων κοινωνικών ύμνων για τη Θεία Κοινωνία, ανά ήχο και εορτή.
  
  
• Μαθηματάριον: Συλλογή εκτενών μελοποιημένων ύμνων σε αργό μέλος, που χρησιμοποιούνται σε πανηγυρικές ακολουθίες και αγρυπνίες.
  
  
• Μουσικός Πανδέκτης: Συλλογή ύμνων σε τόμους, προερχόμενων από τον Εσπερινό, τον Όρθρο και τα Μηναία, με πλήρη μουσική επεξεργασία.

• Μαθήματα Ψαλτικής Τέχνης: Διδακτικά εγχειρίδια με θεωρία, παραδείγματα και ασκήσεις για την εκμάθηση της Βυζαντινής μουσικής.