ΘΕΩΡΙΑ 10η Ενότητα: Συστήματα - Έλξεις - Φθορές

Μουσικά Συστήματα – Συμφωνίες

1. Ορισμός του Συστήματος

Σύστημα ονομάζεται ένα σύνολο φθόγγων και διαστημάτων, κατά το οποίο οι φθόγγοι που βρίσκονται στις άκρες, όταν συνηχήσουν, δημιουργούν μια συμφωνία. 

Πέρα από το διάστημα του τόνου, τα μουσικά διαστήματα διακρίνονται σε:

α) Διάφωνα, είναι τα διαστήματα δευτέρας (ΝΗ – ΠΑ, ΠΑ – ΒΟΥ, ΒΟΥ – ΓΑ κ.ο.κ) και έβδομης βαθμίδας (ΝΗ – ΖΩ, ΠΑ – ΝΗ’, ΒΟΥ – ΠΑ’ κ.ο.κ.), των οποίων η συνήχηση προκαλεί αίσθημα διαφωνίας στον ακροατή.

β) Παράφωνα, είναι τα διαστήματα τρίτης (ΝΗ – ΒΟΥ, ΠΑ – ΓΑ, ΒΟΥ – ΔΙ κ.ο.κ.) και έκτης (ΝΗ – ΚΕ, ΠΑ – ΖΩ, ΒΟΥ – ΝΗ’ κ.ο.κ.), όπου η συνήχηση των άκρων τους ακούγεται σύμφωνη, αλλά θεωρούνται ατελή διαστήματα και τα συστήματα αυτά δεν δημιουργούν μουσικές κλίμακες.

γ) Σύμφωνα, είναι τα διαστήματα τετάρτης (ΝΗ - ΓΑ, ΠΑ – ΔΙ), διαστήματα πέμπτης (ΝΗ – ΔΙ, ΠΑ – ΚΕ) και ογδόης βαθμίδας (ΝΗ – ΝΗ’, κ.ο.κ). Η συνήχηση των άκρων τους ακούγεται ευχάριστα και με βάση αυτά διαμορφώνονται οι πορείες των μελωδιών.

Το διάστημα τετάρτης ονομάζεται τριφωνία ή τετράχορδο, επειδή αποτελείται από τρεις φωνές και από τέσσερις φθόγγους. 

Το διάστημα πέμπτης ονομάζεται αντίστοιχα τετραφωνία ή πεντάχορδο.

2. Σύστημα ως Μελωδική Δομή

Σύστημα ονομάζεται επίσης μια σειρά φθόγγων ή διαστημάτων που επαναλαμβάνεται προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Αποτελεί δηλαδή έναν τρόπο εκτέλεσης του μέλους, με μετατόπιση της βάσης του ήχου σε οξύτερη ή βαρύτερη θέση.

Στη βυζαντινή μουσική χρησιμοποιούνται κυρίως τα εξής συστήματα:

•         Το πεντάχορδο σύστημα ή τετράφωνο, που ονομάζεται και Τροχός. 
  Tο χρησιμοποιεί ο Πρώτος ήχος και ο Πλάγιος του Δευτέρου.
  Επαναλαμβάνονται τα ίδια πεντάχορδα εντός της κλίμακας του ήχου.
  
  
•      Το τετράχορδο σύστημα ή κατά τριφωνία. 
  Εμφανίζεται στον Πλάγιο του Τετάρτου, όπου η βάση μετατίθεται από τον φθόγγο ΝΗ στον φθόγγο ΓΑ.

Σημείωση:
Στη βυζαντινή μουσική δεν υπάρχει ήχος που να χρησιμοποιεί ολόκληρη την οκτάχορδη κλίμακα.

Αλλοιώσεις των μουσικών διαστημάτων

Κατά την πορεία του μέλους τα διαστήματα υφίστανται μεταβολές ή αλλοιώσεις, οι οποίες διακρίνονται σε:

• Γενικές (με διάρκεια): δηλώνονται με σημάδια που ονομάζονται Φθορές.

• Μερικές (παροδικές): σημειώνονται με σημάδια που ονομάζονται Έλξεις.

Σημεία Αλλοιώσεως ή Έλξεις

Τα σημεία αλλοιώσεως ή έλξεις μετατοπίζουν το ηχητικό ύψος ενός φθόγγου.

• Δίεση: μετατοπίζει τον φθόγγο προς τα πάνω

• Ύφεση: μετατοπίζει τον φθόγγο προς τα κάτω

Τα σημεία αλλοιώσεως ισχύουν μόνο στους φθόγγους που έχουν τοποθετηθεί. Ο μελωδός τα χρησιμοποιεί για να αλλοιώσει προσωρινά ένα τονικό διάστημα, προσδίδοντας έμφαση ή εκφραστικότητα σε λέξεις ή φράσεις του ύμνου.

Χρησιμεύουν επίσης ως υπενθύμιση προς τον ψάλτη για φθόγγους που έλκονται από τους δεσπόζοντες.

• Φθόγγος με δίεση: ψάλλεται ελαφρώς ψηλότερα

• Φθόγγος με ύφεση: ψάλλεται ελαφρώς χαμηλότερα

Παραδείγματα:

Ύφεση

Ο φθόγγος ΖΩ στο παραπάνω σχήμα θα πρέπει να ψαλλεί λίγο χαμηλότερα:
Επεξήγηση:

Ο φθόγγος με την ύφεση (ζω) είναι πιο χαμηλός, δηλαδή η απόσταση που τον χωρίζει από τον πρηγούμενο (κε) είναι πιο μικρή.

Δίεση

Ο φθόγγος γα στο παραπάνω σχήμα, πρέπει να ψαλλέι λίγο ψηλότερα από τη φυσική του θέση.

Επεξήγηση:

Ο φθόγγος με τη δίεση (γα) είναι πιο ψηλός, δηλαδή η απόσταση που τον χωρίζει από τον επόμενο (δι) είναι πιο μικρή.

Αν μετά τον φθόγγο στον οποίο υπάρχει σημείο αλλοίωσης ακολουθεί ίσον, τότε ο φθόγγος επαναλαμβάνεται με την αλλοίωση.

Και οι δύο φθόγγοι ζω - ζω ψάλλονται χαμηλότερα από τη φυσική τους τονική θέση.

Με τις μετακινήσεις των άλλων φθόγγων προς τους δεσπόζοντες φθόγγούς - οι οποίες επιτυγχάνονται με τις διέσεις και τις υφέσεις - δηλώνεται το ήθος του κάθε ήχου και ο χαρακτήρας των μελωδιών του.

Κάθε ήχος έχει τις δικές του σταθερές έλξεις, οι οποίες προκύπτουν από τους φθόγγους που δεσπόζουν στη μελωδική του δομή. Πολλές φορές οι έλξεις αυτές δεν σημειώνονται γραπτώς και απαιτείται να είναι γνωστές από μνήμης. Ωστόσο, παρατηρούνται συχνά σφάλματα στην ψαλμώδηση, εξαιτίας της υπερβολικής ή ακατάλληλης χρήσης των έλξεων. Τα βιώματα και τα ακούσματα που έχουμε λειτουργούν ως πολύτιμος οδηγός για το “ὀρθῶς ψάλλειν”.

Φθορές

Φθορές είναι τα σημεία που τοποθετούνται εντός της μελωδίας προκαλώντας προσωρινή αλλοίωση του μέλους και μετάβαση της μελωδίας σε άλλον ήχο ή γένος. 

Μετά από κάθε φθορά που δείχνει τη μετάβαση, ακολουθεί υποχρεωτικά νέα φθορά που επαναφέρει το μέλος στον αρχικό ήχο και γένος. 

Ο συνθέτης τις χρησιμοποιεί για να τονίσει ολόκληρες φράσεις ή να αποφύγει τη μονοτονία σε εκτεταμένες μουσικές γραμμές.

Είδη Φθορών

• Διατονικές Φθορές

• Χρωματικές Φθορές

• Εναρμόνιες Φθορές

Διατονικές Φθορές

Εναρμόνιος Φθορά

Χρωματικές Φθορές

 & 

ΝΗ - ΒΟΥ - ΔΙ - ΖΩ

  & 

ΠΑ - ΓΑ - ΚΕ - ΝΗ'

Αν η φθορά γραφεί σε άλλον φθόγγο από τον προβλεπόμενο, τότε τον φθόγγο αυτόν τον ονομάζουμε και τον ψάλλουμε με τον φθόγγο που δηλώνει η φθορά.

Διαρκείς Αλλοιώσεις

Διαρκής Ύφεση:

Σημειώνεται στον Φθόγγο ΚΕ και ζητά να ψάλλεται με ύφεση κάθε φθόγγος ΖΩ που ακολουθεί.

Διαρκής Δίεση:

Σημειώνεται στον Φθόγγο ΓΑ και ζητά να ψάλλουμε με δίεση κάθε φθόγγο ΒΟΥ που ακολουθεί.

Οι διαρκείς αλλοιώσεις λύνονται με φθορά.