ΘΕΩΡΙΑ 8η Ενότητα: Γένη-Χρόες-Φυσική κλίμακα

Γένη - Χρόες - Φυσική Κλίμακα

Εστώτες και Κινούμενοι φθόγγοι

Όπως ήδη έχουμε αναφέρει η κλίμακα της βυζαντινής μουσικής αποτελείται από τετράχορδα. Στα τετράχορδα που συνιστούν τις κλίμακες ο πρώτος και ο τέταρτος φθόγγος είναι σταθεροί και ακίνητοι και ονομάζονται εστώτες ή δεσπόζοντες φθόγγοι.

Οι ενδιάμεσοι φθόγγοι ανάλογα με τη θέση τους καθορίζουν τα διαστήματα και ονομάζονται κινούμενοι φθόγγοι.

Από τη θέση των κινούμενων φθόγγων εξαρτάται η διάκριση των μελωδιών σε γένη και χρόες.

Η κλίμακα των κυρίων ήχων προχωρεί με τετράχορδα συνημμένα δηλαδή, κατά δυο συνεχόμενα  τετράχορδα και ένα μείζονα προσλαμβανόμενο τόνο.

Η κλίμακα των πλαγίων ήχων προχωρεί με τετράχορδα διαζευγμένα, δηλαδή τετράχορδο, μείζονας τόνος και τετράχορδο. Αυτός ο μείζων τόνος ονομάζεται διαζευκτικός τόνος.

Υπάρχουν ήχοι που παρουσιάζουν ίδια ή συγγενικά διαστήματα στις κλίμακές τους. Αυτοί οι ήχοι συναποτελούν μια μουσική οικογένεια που ονομάζεται γένος.
Κάθε γένος, ανάλογα με τους τόνους που χρησιμοποιεί χωρίζεται σε δυο κατηγορίες – αποχρώσεις, οι οποίες ονομάζονται χρόες:

• α) τη μαλακή και

• β) τη σκληρή.

Μουσικά Γένη

Τα μουσικά γένη είναι τρία:

1. Το διατονικό γένος: χρησιμοποιεί τόνους μείζονες, ελάσσονες, ελάχιστους και ημίτονα.

2. Το χρωματικό γένος: χρησιμοποιεί τόνους ελάχιστους, υπερμείζονες, μείζονες και ημίτονα.

3. Το εναρμόνιο γένος: χαρακτηρίζεται από την εναρμόνιο δίεση και την υπερμείζονα διφωνία

Διατονικό Γένος

Το Διατονικό Γένος αποτελεί τη βάση της φυσικής κλίμακας και χρησιμοποιείται ευρέως στη Βυζαντινή μουσική. Διακρίνεται σε:

α) μαλακό διατονικό – ομαλή μετάβαση μεταξύ των φθόγγων

β) σκληρό διατονικό – απότομη και έντονη μετάβαση

Στη χρόα του μαλακού διατονικού γένους ανήκουν οι περισσότεροι ήχοι της εκκλησιαστικής οκτωηχίας:

• Πλάγιος του Τετάρτου,

• Πρώτος, 

• Πλάγιος του Πρώτου,

• Τέταρτος,

• Λέγετος (ή Πλάγιος του Δευτέρου διατονικός) 

• Βαρύς από τον Ζω (Δεύτερος διατονικός).

Στη χρόα του σκληρού διατόνου ανήκουν:

• Τρίτος

• Πλάγιος του Τρίτου ή Βαρύς εναρμόνιος

(ορισμένοι θεωρητικοί τους κατατάσσουν στο εναρμόνιο γένος).

Χαρακτηριστικά του Διατονικού Γένους:

• Διαστήματα: μείζονες, ελάσσονες, ελάχιστοι τόνοι

• Η βασική διατονική κλίμακα περιλαμβάνει οκτώ φθόγγους, σχηματισμένους από δύο τετράχορδα με διαζευκτικό τόνο

Διατονική Κλίμακα

Η διαδοχική σειρά οκτώ φθόγγων που μεταξύ τους σχηματίζονται τρεις μείζονες, δυο ελάσσονες και δυο ελάχιστοι τόνοι ονομάζεται διατονική κλίμακα.

Φυσική Κλίμακα

Η διατονική κλίμακα του ΝΗ αποτελείται από δυο όμοια τετράχορδα

• ΝΗ – ΠΑ – ΒΟΥ - ΓΑ 

• ΔΙ – ΚΕ – ΖΩ - ΝΗ

με τόνους μείζονα, ελάσσονα, ελάχιστο, τα οποία είναι διαζευγμένα από έναν μείζων τόνο ΓΑ – ΔΙ.

Η κλίμακα αυτή, που ανήκει στον Πλάγιο του Τετάρτου, ονομάζεται φυσική κλίμακα και ψάλλεται αβίαστα από την ανθρώπινη φωνή.

Χρωματικό γένος

Το Χρωματικό Γένος διαφέρει από το Διατονικό Γένος κυρίως στον τρόπο διαμόρφωσης των διαστημάτων.

Το Χρωματικό Γένος χαρακτηρίζεται από τη χρήση ημιτονίων και τριημιτονίων, δημιουργώντας μια πιο εκφραστική και ποικιλόμορφη μελωδία.

Χαρακτηριστικά του Χρωματικού Γένους:

Το χρωματικό γένος χαρακτηρίζεται από μικρότερα διαστήματα (ημιτόνια, τριημιτόνια), προσδίδοντας μεγαλύτερη εκφραστικότητα και συναισθηματική ένταση.

Διακριτικά γνωρίσματα:

Το Χρωματικό Γένος εμφανίζεται κυρίως σε συγκεκριμένους ήχους, όπως

• ο Δεύτερος 

• ο Πλάγιος του Δευτέρου. 

Ωστόσο, χρωματικό γένος βρίσκουμε ακόμα:

• στον Α' ήχο

• στον Δ' ήχο

• Πιο ευέλικτο και δραματικό

• Χρησιμοποιείται σε λυρικά, δραματικά και εκφραστικά μέρη της μουσικής

Το χρωματικό γένος διακρίνεται και αυτό σε δυο αποχρώσεις:

α) τη χρόα του μαλακού χρώματος στην οποία ανήκει ο Δεύτερος ήχος και

β) τη χρόα του σκληρού χρώματος στην οποία ανήκει ο Πλάγιος του Δευτέρου.

Η κυρίως διαφορά στις δύο χρόες βρίσκεται στο πρώτο διάστημα των δυο τετραχόρδων, όπου στη μαλακή χρόα είναι ελάχιστος τόνος ενώ στη σκληρή είναι ημίτονο χρωματικό.

Εναρμόνιο γένος

Το Εναρμόνιο Γένος είναι το πιο λεπτομερές και απαιτητικό γένος, με διαστήματα μικρότερα από ημιτόνια (εναρμόνιος δίεση). Είναι δε, το πιο αμφιλεγόμενο γένος ανάμεσα στους θεωρητικούς. 
Σε αυτό το γένος κατατάσσονται οι ήχοι:

• Τρίτος ήχος
• πλάγιος του Τρίτου (ή Βαρύς εναρμόνιος)

Σύμφωνα με νεότερες έρευνες, το γένος αυτό φαίνεται πως ήταν σε πλήρη χρήση στην αρχαία ελληνική μουσική και διασώθηκε στη βυζαντινή μουσική μέσω της χρόας του Κλιτού.
Κατ’ επέκταση, οι δύο αυτοί ήχοι κατατάσσονται στο Διατονικό Γένος, συγκεκριμένα στη χρόα του Σκληρού Διατόνου.

Σε ύφος κλιτόν απαγγέλλεται ο Απόστολος και τα παλαιά Λειτουργικά της Θείας Λειτουργίας.

Ήχος και Γένη

Οι ήχοι δεν ανήκουν αποκλειστικά σε ένα γένος. Μπορούν να χρησιμοποιούν περισσότερα από ένα γένη και όλες τις χρόες (αποχρώσεις). 
Παραδείγματα:

α) Πρώτος ήχος:

• μαλακό διατονικό γένος

• μαλακό χρωματικό

β) Τέταρτο ήχο σε:

• μαλακό διατονικό,

• σκληρό διατονικό,

• μαλακό χρωματικό

• σκληρό χρωματικό (το τελευταίο αποτελεί και αυτόνομο ήχο, τον λεγόμενο ΝΕΝΑΝΩ).

Είναι μάλιστα, πολύ χαρακτηριστικό γνώρισμα της βυζαντινής μουσικής σε έναν ύμνο να εναλλάσσονται τα γένη.
Έτσι ένα τροπάριο που έχει μελοποιηθεί σε διατονικό γένος, π. χ. στον πρώτο ήχο, να περιέχει μελωδική γραμμή χρωματικού γένους, π. χ. πλαγίου δευτέρου ήχο.

Υπερβατή ανάβαση και κατάβαση έξι και επτά φωνών (γ)

Διαστήματα εβδόμης - εξαφωνία

Η ανάβαση έξι φωνών δηλώνεται με τη συμπλοκή Κεντήματος και Υψηλής στα δεξιά του, πάνω στους ακόλουθους χαρακτήρες που αφωνεί:

1. Ολίγον ή Οξεία :

2. Πεταστή:

Η κατάβαση έξι φωνών δηλώνεται με τη σύνθεση Χαμηλής και Ελαφρού:

Διαστήματα ογδόης - επταφωνία

Η ανάβαση επτά φωνών δηλώνεται με τη συμπλοκή Κεντήματος και Υψηλής που μπαίνει πάνω από το κέντημα. Οι δύο αυτοί χαρακτήρες γράφονται επάνω στους χαρακτήρες:

1. Ολίγον ή Οξεία :

2. Πεταστή:

Η επτάφωνη κατάβαση δηλώνεται με τη σύνθεση Χαμηλής και Ελαφρού με Απόστροφο:

Η επτάφωνη ανάβαση ονομάζεται και διπλασιασμός, ενώ η κατάβαση αντιφωνία.