ΘΕΩΡΙΑ 13η Ενότητα: Ζυγός - Κλιτόν - Σπάθη - Εμελής Απαγγελία

Ζυγός - Κλιτόν -Σπάθη - Εμελή Απαγγελίας Αποστόλου - Αναγνώσματα

Φθορές - Χρόες

Εισαγωγή:

Οι τρεις δάσκαλοι της νέας γραφής αφαίρεσαν χειρονομίες και φωνητικούς χαρακτήρες, στην προσπάθειά τους να απλοποιήσουν το ισχύον τότε σύστημα μουσικής γραφής. Τις ενέργειες αυτών των σημαδιών άλλοτε τις κατέγραφαν αναλυτικά και άλλοτε τις αντικαθιστούσαν με παρεμφερείς χαρακτήρες. Παράλληλα, εισήγαγαν νέα σημάδια και έκαναν μικρές παραλλαγές στα ήδη υπάρχοντα.

Έτσι προέκυψαν τρία νέα σημάδια που ονομάστηκαν Φθορές και αργότερα επικράτησε να λέγονται, από τη Μουσική Επιτροπή του 1883 και εξής, Χρόες. Τα σημάδια αυτά είναι τα εξής:

Περιγραφή Χροών:

Η Σπάθη γράφεται στον φθόγγο ΚΕ και ζητά τον ΔΙ με δίεση και τον άνω ΖΩ με ύφεση. Είναι πολύ γνωστά τα Λειτουργικά σε Σπάθιον μέλος.

Ο Ζυγός γράφεται συνήθως στον φθόγγο ΔΙ και ζητά τον ΓΑ με δίεση, τον ΒΟΥ φυσικό και τον ΠΑ με δίεση.

Το Κλιτόν γράφεται συνήθως στον φθόγγο ΔΙ και ζητά:

• το διάστημα ΓΑ–ΔΙ: ημίτονο

• τα διαστήματα ΓΑ–ΒΟΥ και ΒΟΥ–ΠΑ: μείζονες τόνοι

> Στάση της μελωδίας στον ΒΟΥ θέλει το διάστημα ΓΑ - ΒΟΥ και αυτό ημίτονο.

> Όταν η μελωδία κατέρχεται στον ΒΟΥ και ανέρχεται χωρίς στάση, τότε:

• το διάστημα ΔΙ - ΓΑ είναι εναρμόνιος δίεση και

• το διάστημα ΓΑ - ΒΟΥ ημίτονο.

> Στις καταλήξεις και στις περιστροφές της μελωδίας γύρω από τον ΔΙ τα διαστήματα:

• ΔΙ - ΓΑ = εναρμόνιος δίεση

• ΓΑ - ΒΟΥ= εναρμόνιος δίεση

Τα Λειτουργικά της Θείας Λειτουργίας ψάλλονταν μόνιμα σε Κλιτόν στον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό Κωνσταντινουπόλεως έως τις αρχές του 20ού αιώνα.

Σε Κλιτόν απαγγέλλεται και ο Απόστολος.

Πως ψάλλεται ο Στίχος

Σε πολλά τροπάρια (Στιχηρά, Απόστιχα, Αίνοι, Προκείμενα, Τιμιωτέρα κ.ά.) προηγείται στίχος από τους Ψαλμούς του Δαβίδ.
Ο στίχος λέγεται «χύμα», δηλαδή ούτε διαβαστά, ούτε ψαλτά, ούτε αργά, ούτε γρήγορα· απαγγέλλεται εμμελώς ως ένα σημείο και στο τέλος ψάλλεται στον ήχο και στον χρόνο του τροπαρίου που ακολουθεί.

Τι σημαίνει «απαγγέλλεται»;

• Προέρχεται από το ρήμα απαγγέλλω, που σημαίνει: εκφωνώ, λέω κάτι δυνατά, διαβάζω με ρυθμό και ύφος — συχνά από μνήμης.

• Στη λειτουργική πράξη, δηλώνει ότι ένα κείμενο δεν ψάλλεται, αλλά εκφωνείται με καθαρό, ρυθμικό λόγο, χωρίς μουσική μελωδία.

🎶 Τι σημαίνει «εμμελώς»;

• Από το αρχαίο μέλος → μελωδία, το επίρρημα εμμελώς σημαίνει μελωδικά, με μουσική αρμονία.

• Δηλώνει ότι κάτι αποδίδεται με μουσική, όχι απλώς με λόγο.

🤔 Άρα τι σημαίνει «απαγγέλλεται εμμελώς»;

Εδώ έχουμε μια φαινομενική αντίφαση, που όμως έχει λειτουργική εξήγηση:

• Η φράση δηλώνει ότι το κείμενο εκφωνείται, αλλά με μουσική χροιά ή ρυθμό, χωρίς να είναι πλήρως ψαλτικό.

• Συχνά αφορά αναγνώσεις ή ευχές που δεν ψάλλονται με μέλος, αλλά αποδίδονται με μουσική ευγένεια, δηλαδή με τονισμένο, ρυθμικό και ελαφρώς μελωδικό τρόπο.

Παράδειγμα: 

Σε τροπάριο ειρμολογικό του Α΄ ήχου, ο στίχος αρχίζει μεταξύ λόγου και μελωδίας στον φθόγγο ΔΙ και στο τέλος ψάλλεται καταλήγοντας στον ίδιο φθόγγο.

Ο Απόστολος

Η απαγγελία του αποστόλου στην Εκκλησία είναι μια σημαντική και ιερή διαδικασία.
Ο Αναγνώστης ή ο Ψάλτης απαγγέλλει το ορισμένο από το τυπικό της ημέρας απόσπασμα από τις επιστολές των Αποστόλων  - κυρίως του Αποστόλου Παύλου - πριν την ανάγνωση του Ευαγγελίου και μετά την ψαλμώδηση του Τρισάγιου Ύμνου, κατά την Θεία Λειτουργία. 

Πως απαγγέλλεται ο Απόστολος;

Το Αποστολικό ανάγνωσμα ούτε ψάλλεται, ούτε διαβάζεται αλλά απαγγέλλεται εμμελώς, δηλαδή όπως περίπου και ο στίχος.
Μεταξύ ψαλμωδίας και λόγου, χωρίς καθυστέρηση, λιτά, χωρίς φωνητικές ακροβασίες.
Ο τρόπος αυτός της απαγγελίας ονομάζεται:

• «λογαοιδικό ύφος»

• «παρακαταλογή» 

• ή απλώς «χύμα». 

Χρησιμοποιείται η αρχαία κλίμακα που θυμίζει έντονα εκκλησία, δημιουργείται με έναν χρωματισμό που λέγεται «Κλιτόν», (όπως αναλύθηκε στην αρχή).

Το αποστολικό ανάγνωσμα συνήθως απαγγέλλεται στον φθόγγο ΔΙ, κατεβαίνει ανά εναρμόνιο δίεση μέχρι τον φθόγγο ΒΟΥ και υπερμείζων τόνο στον φθόγγο ΠΑ ανάλογα με το κείμενο, ακολουθόντας τα σημεία στίξης.

Όταν συναντάμε στο κείμενο: 

• κόμμα, κατεβαίνουμε στον ΓΑ, (αρκετά κοντά στον ΔΙ) ή στον ΒΟΥ, (κοντά στον ΓΑ)

• τελεία καταλήγουμε στον ΔΙ. 

• ερωτηματικό καταλήγουμε στον ΔΙ. 

• φράσεις από την Αγία Γραφή ανεβαίνουμε τονικό ύψος και επανερχόμαστε στον ΔΙ

• όπου τονίζεται η λέξη τονίζεται και η μελωδία

• και ο ρυθμός είναι αργοσύντομος, δηλαδή, ούτε αργός που να κουράζει τους ακροώμενους, ούτε και σύντομος που να μη γίνονται κατανοητά τα λεγόμενα. 

Μετά την ανάγνωση του Αποστόλου ψάλλεται το "Αλληλούια".
Παλαιότερα ψάλλονταν και το Προκείμενο του Αποστόλου, πριν την ανάγνωση, που σήμερα όμως απαγγέλλεται, όπως κάθε στίχος, με κατάληξη σε Κλιτόν.

Τα Αναγνώσματα

Η ανάγνωση είναι βασικό στοιχείο της ψαλμωδίας. Καθημερινά στην εκκλησία ψάλλουμε πολλά, αλλά και διαβάζουμε πολλά. 

Τα αναγνώσματα απαγγέλλονται - όχι όπως απαγγέλλεται ο Απόστολος - λιτά και ρυθμικά χωρίς ακροβασίες, χωρίς ποικίλματα και χωρίς ψαλτικές καταλήξεις. 

> Η αναπνοή είναι φυσική στο κόμμα και στην τελεία. 

> Ο ρυθμός δεν είναι ούτε αργός, ούτε γρήγορος. 

Ποια είναι τα ποιο συχνά αναγνώσματα;

• οι Ψαλμοί

• το Σύμβολο της Πίστεως

• η Κυριακή προσευχή (Πάτερ ημών)

• το Κοντάκιον, ο Οίκος και το Συναξάρι της ημέρας

• το Τρισάγιον (Άγιος ο Θεός - Παναγία Τριάς - Πάτερ ημών...)

• ο Εξάψαλμος στην αρχή κάθε όρθρου

• το Ανάστασιν Χριστού θεασάμενοι... στην Κυριακή Ακολουθία

• οι Προφητείες στον Εσπερινό

Η μόνη ψαλτική κατάληξη που επιτρέπεται - και επιβάλλεται για να δηλωθεί το τέλος της ανάγνωσης - είναι στο τέλος των προφητειών του Εσπερινού.

Αντί επιλόγου

Ας μην επιτρέψουμε στον εαυτό μας να διαβάζουμε με λάθη, ό,τι μόρφωση κι αν έχουμε.
Η σωστή απόδοση απαιτεί συχνή "προπόνηση" και - φυσικά - προετοιμασία.