Πως ψάλλονται οι ήχοι

Εισαγωγικό ερώτημα:

Αποτελεί κλασικό και συχνό ερώτημα για κάθε αρχάριο στη βυζαντινή μουσική και την ψαλτική τέχνη:

Πως βρίσκουμε τους ήχους;

Η φωνητική έκταση και οι διαπασών

Τα εκκλησιαστικά μέλη είναι προσαρμοσμένα στην ανθρώπινη φωνή και εκτείνονται από τον κάτω ΓΑ ως τον άνω ΔΙ, καθώς αυτή η περιοχή καλύπτει τη φωνητική δυνατότητα της πλειοψηφίας των ανθρώπων.

Η φωνή μας εκτείνεται κυρίως σε τρεις διαπασών:

Βαρεία διαπασών → βαρείς φθόγγοι
Μέση διαπασών → μέσοι φθόγγοι
Οξεία διαπασών → οξείς φθόγγοι

Βαρείς φθόγγοι Μέσοι φθόγγοι Οξείς φθόγγοι

Εντοπισμός της βάσης του ήχου

<Για να ψάλλουμε έναν ήχο, αρχικά βρίσκουμε τη βάση του.>

Για να εντοπίσουμε έναν ήχο, βρίσκουμε πρώτα τη βάση του, δηλαδή το σκαλοπάτι της κλίμακας στο οποίο στηρίζεται. Ο ήχος κινείται γύρω από αυτή τη βάση και εκεί καταλήγει.

Οι κύριοι ήχοι έχουν ανοδική πορεία.
Οι πλάγιοι ήχοι έχουν καθοδική πορεία, πριν επιστρέψουν στη βάση τους.

Παραδείγματα:

Ο Β' ήχος έχει βάση τον ΔΙ, ψηλότερη από τον πλάγιο του Δ' που έχει βάση τον ΝΗ.
Ο Γ' ήχος έχει βάση τον ΓΑ, ενώ ο Α' ήχος είναι χαμηλότερος, με βάση τον ΠΑ.

Δηλαδή άλλοι ήχοι ψάλλονται ψηλότερα, κι άλλοι χαμηλότερα.

Δεσπόζοντες φθόγγοι και σημεία στίξης

Η ενδιάμεση κατάληξη κάθε ήχου εξαρτάται από τη στίξη του κειμένου (κόμμα, άνω τελεία ή τελεία):

Στον Α' ήχο, αν υπάρχει κόμμα, η μελωδία κάνει στάση στον ΔΙ.
Ο Γ' ήχος καταλήγει στον ΚΕ με κόμμα και στον ΓΑ με άνω τελεία
Ο Βαρύς ήχος καταλήγει αντίστοιχα στον ΔΙ

Οι φθόγγοι που αποτελούν σημεία κατάληξης ονομάζονται δεσπόζοντες φθόγγοι.

Μελωδικές φράσεις και διαφοροποίηση ήχων

Κάθε ήχος έχει τις δικές του χαρακτηριστικές μελωδίες και φράσεις, που τον διαφοροποιούν από άλλους, ακόμα κι αν μοιράζονται την ίδια βάση ή κλίμακα.

Παράδειγμα:

Ο Α' και ο πλάγιος του Α' έχουν κοινή βάση (ΠΑ) και κλίμακα, αλλά διαφορετικές μελωδίες, που με την εμπειρία τις ξεχωρίζουμε.

Ειρμολογικά, στιχηραρικά και παπαδικά μέλη

Ανάλογα με το είδος του μέλους, ο ήχος ψάλλεται σε διαφορετική βάση:

Στον Δ' ήχο:

Ειρμολογικά μέλη → στον ΒΟΥ (π.χ. «Ἀνοίξω τὸ στόμα μου»)
Στιχηραρικά → στον ΠΑ (π.χ. Πασαπνοάριο)
Παπαδικά → στον ΔΙ (π.χ. Χερουβικό)

Δημοφιλείς βάσεις και πρακτική εφαρμογή

Ο ΠΑ και ο ΔΙ είναι «δημοφιλείς» βάσεις για πολλούς ήχους. Ωστόσο, κάθε ήχος έχει τα δικά του χαρακτηριστικά, τα οποία θα αναλύσουμε σε άλλες Διδακτικές Ενότητες.

Παραδείγματα:

Ψάλλεις Β' ήχο (αργό-αργοσύντομο); → στον ΔΙ
Αλλάζεις σε Α' ήχο; → στον ΠΑ
Ψάλλεις Γ' ήχο; → στον ΓΑ
Ψάλλεις Δ' σύντομο; → στον ΒΟΥ
Ψάλλεις Δ' αργό; → στον ΔΙ
Ψάλλεις Πλάγιο του Δευτέρου αργοσύντομο; → στον ΠΑ

Πίνακες βάσεων ήχων

Ακολουθεί ένα πίνακας με τις βάσεις των ήχων στα σύντομα μέλη της βυζαντινής μουσικής.

ΗΧΟΣ ΚΥΡΙΟΣ 󠀴󠀶➤	ΒΑΣΗ	ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ 󠀴󠀶➤	ΒΑΣΗ
Α'	ΠΑ	ΠΛ. Α'	ΚΕ
Β'	ΠΑ & ΒΟΥ	ΠΛ. Β'	ΔΙ
Γ'	ΓΑ	ΠΛ.Γ' ή Βαρύς	ΓΑ
Δ'	ΒΟΥ	ΠΛ.Δ'	ΝΗ & ΓΑ

Οι βάσεις των ήχων στα αργοσύντομα και αργά μέλη, είναι διαφορετική από τη βάση στα σύντομα μέλη.

ΗΧΟΣ ΚΥΡΙΟΣ 󠀴󠀶➤	ΒΑΣΗ	ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ 󠀴󠀶➤	ΒΑΣΗ
Α'	ΠΑ	ΠΛ. Α'	ΠΑ
Β'	ΔΙ	ΠΛ. Β'	ΠΑ
Γ'	ΓΑ	ΠΛ.Γ' ή Βαρύς	ΓΑ & ΖΩ
Δ'	ΠΑ & ΔΙ	ΠΛ.Δ'	ΝΗ & ΓΑ

Τονικό ύψος και χρήση τονοδότη

Η βάση του κάθε ήχου είναι ανεξάρτητη από το τονικό ύψος που θα επιλεγεί για να ψαλεί ο φθόγγος.

Παράδειγμα:

όταν θα ψάλλουμε πλάγιο του τετάρτου μπορούμε να επιλεγεί το τονικό ύψος του ΝΤΟ = 256 Hz, αλλά,
όταν θα ψάλλουμε δεύτερο ήχο, δεν είναι απαραίτητο να επιλεχθεί το τονικό ύψος του SOL = 384 Hz, προτιμούμε μια χαμηλότερη τονική βάση στο ύψος του ΓΑ = 341Hz.

Το πως θα επιλεχθεί το τονικό ύψος εξαρτάται από τη φωνή του ψάλτη.

Η χρήση τονοδότη ή διαπασών είναι ιδιαίτερα βοηθητική στην αρχή της εκμάθησης.

Υπάρχουν και εφαρμογές για κινητά τηλέφωνα που εξυπηρετούν τον παραπάνω σκοπό.

Θεωρητική δημιουργία των βάσεων

Οι ήχοι διακρίνονται σε κυρίους και πλαγίους. Η βάση του κυρίου ήχου απέχει τέσσερις φωνές (πεντάχορδο) από τη βάση του πλαγίου του.

Με ανοδική πορεία → δημιουργούνται κύριοι ήχοι
Με καθοδική πορεία → δημιουργούνται πλάγιοι ήχοι

Αφετηρίες παραγωγής ήχων:

Στη βυζαντινή μουσική χρησιμοποιούμε ως αφετηρία δύο βάσεις παραγωγής των ήχων:

Από τον φθόγγο ΝΗ
Από τον φθόγγο ΔΙ

Η θεωρητική βάση των ήχων με αφετηρία τον φθόγγο ΔΙ:

Για του κύριους ήχους:

Για τους πλαγίους ήχους:

Πρακτικά ήταν δύσκολο να ψάλλει κάποιος Τρίτο ήχο από τον άνω ΝΗ ή Τέταρτο από τον άνω ΠΑ.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθούν κύριοι ήχοι στις βάσεις των πλαγίων τους και

ονομάστηκαν Χαμηλοί ή Έσω ήχοι.

Έτσι οι πλάγιοι τους μεταφέρθηκα τέσσερις φωνές κάτω.

Παράδειγμα:
Ο Τέταρτος από τον άνω ΠΑ μεταφέρθηκε στον ΔΙ και
ο πλάγιός του στον ΝΗ.

Δημιουργούνται λοιπόν, κύριοι ήχοι με αφετηρία τον φθόγγο ΝΗ:

Μία φωνή πάνω ο Έσω Πρώτος ήχος στον ΠΑ

Δύο φωνές πάνω ο Έσω Δεύτερος ήχος στον ΒΟΥ

Τρεις φωνές πάνω ο Έσω Τρίτος ήχος στον ΓΑ

Ο ήχος Βαρύς

Ο ήχος Βαρύς της διαπασών κλίμακας, ονομάστηκε έτσι γιατί έχει βάση τον φθόγγο ΖΩ που βρίσκεται κάτω (βαρύτερα) από τον φθόγγο παραγωγής των ήχων τον ΝΗ.

Υπερβατή ανάβαση και κατάβαση τεσσάρων και πέντε φωνών (β)

Διαστήματα πέμπτης - τετραφωνία

Η υπερβατή ανάβαση τεσσάρων φωνών δηλώνεται με την Υψηλή η οποία δεν γράφεται μόνη της αλλά πάνω και δεξιά από τους παρακάτω χαρακτήρες, τους οποίους αφωνεί:

1. Ολίγον ή Οξεία :

2. Πεταστή:

Η τετράφωνη κατάβαση δηλώνεται με τη Χαμηλή:

Διαστήματα έκτης - πενταφωνία

Η υπερβατή ανάβαση πέντε φωνών δηλώνεται με την Υψηλή η οποία δεν γράφεται μόνη της αλλά πάνω και αριστερά από τους χαρακτήρες που ακολουθούν και οι οποίοι υπολογίζονται στο άθροισμα για την ποσότητα της φωνής: